Türkiye'nin Multidisipliner Dijital Sanat Dergisi
Sanat • Felsefe • Bilim • Kültür • Yaşam
YAZILARI
Miray ANKÂOĞLU
SESSİZLİĞİN FONETİĞİ
Bazen en çok şey, hiç konuşmadığımız yerde söylenir.
Sessizlik gerçekten sessiz midir?
Bir insan konuşurken yalnızca kelimeler üretmez; nefes alır, durur, bekler, bazı sesleri uzatır ve cümlelerin arasına küçük boşluklar bırakır. Konuşmanın ritmini yalnızca duyduğumuz sesler değil, o seslerin arasındaki sessizlikler de oluşturur.
Fonetik açısından sessizlik, konuşma akışı içinde ölçülebilen bir zaman aralığıdır. Bir duraklamanın süresi basitçe Δt = t₂ − t₁ formülüyle ifade edilebilir. Ancak insan konuşmasını ilginç kılan şey, sessizliğin yalnızca ne kadar sürdüğü değil; nerede, hangi kelimeden sonra ve hangi konuşma bağlamında ortaya çıktığıdır.
“Ben sana…”
Bu cümlenin ardından gelen birkaç saniyelik bekleyiş, bazen söylenecek kelimeden daha güçlüdür. Çünkü dinleyen, o boşluğu kendi zihninde tamamlamaya başlar. Belki bir itiraf, belki bir özür, belki de söylenmesi güç bir gerçek beklenmektedir.
Konuşma kayıtlarında bu sessizlikleri akustik olarak incelemek mümkündür. Bir spektrogramda ses enerjisinin azaldığı veya konuşmanın kesildiği bölümler görülebilir; süreleri ölçülebilir, konuşma içindeki konumları belirlenebilir. Fakat hiçbir grafik bize bir insanın neden sustuğunu tek başına söyleyemez.
Çünkü sesin fiziği ile insanın anlam dünyası aynı şey değildir.
Bir insanın cümleye başlamadan önce aldığı nefes, bir kelimenin ortasında yaptığı kısa duraklama ya da vedadan önce uzayan birkaç saniye; konuşmanın yalnızca teknik değil, duygusal dokusunu da oluşturur.
Müzikte notalar kadar susların da önemli olması gibi, konuşmada da ses kadar sessizlik önemlidir.
Belki bu yüzden bazı sessizlikleri yıllarca hatırlarız.
Bir cevaptan önceki tereddüdü, bir telefonun diğer ucundaki uzun bekleyişi, söylemek istediği hâlde söyleyemeyen birinin susuşunu…
Çünkü sessizlik, sesin yokluğu değildir.
Sessizlik, sesin anlam kazanmak için bıraktığı boşluktur.
Ve bazen insanın sesi, söylediği kelimelerde değil; o kelimelerin arasına bıraktığı sessizlikte saklıdır.
SESLENDİREN: Rana TOKA
TİYATRODA GERÇEKLİK
MASKENİN ALTINDAKİ HÂKİKÂT
İnsan, doğduğu gün ilk maskesini takmaz; ilk maskesi ona yavaş yavaş giydirilir. Bir ismin içinde, bir ailenin beklentisinde, toplumun aynasında, korkuların ve alkışların arasında şekillenir o görünmez maske. Yıllar geçtikçe yüz değişmez belki ama insan, kendi sûretini unutacak kadar maskesine alışır.
İşte tiyatro tam burada başlar.
Çoğu insan, tiyatronun maskelerle hâkikâti gizlediğini düşünür. Oysa sahne, hayatın tersine işler. Hayatta maskeler gerçeği örter; sahnede ise maske, gerçeği açığa çıkarır.
Çünkü oyuncu, kendisi olmaktan vazgeçtiği ölçüde kendisine yaklaşır.
Ne büyük bir çelişkidir… Günlük hayatta herkes kendi rolünü oynarken, sahnede başkasını oynayan insan ilk kez kendisiyle karşılaşır. Belki de tiyatronun asıl mucizesi budur: Rol yapmak değil, rolün içinde insanı soymaktır.
Antik Yunan’da tiyatronun doğduğu taş basamaklar yalnızca oyunların sergilendiği yerler değildi; onlar, insan ruhunun yankılandığı mâbedlerdi. Aristoteles’in katharsis dediği arınma, seyircinin oyunu izlemesiyle değil, kendi gizlediği yüzü fark etmesiyle gerçekleşirdi. Çünkü sahnedeki trajedi, aslında salondaki insanın sessiz itirafıdır.
Bir oyuncu ağladığında gözyaşı ona ait olmayabilir; ama seyircinin gözünden süzülen yaş, çoğu zaman yıllardır saklanan hâkikatin sesidir.
Belki de bu yüzden tiyatro, sanatların en cesur olanıdır. Resim zamanı dondurur, müzik duyguyu taşır, edebiyat hâfızayı büyütür. Tiyatro ise insanı, kendisinden kaçamayacağı bir aynanın karşısına bırakır.
Maskenin altında bir yüz ararız.
Oysa hâkikât ne maskededir ne de yüzdedir.
Hâkikât, maskeyi çıkarırken duyulan o kısa sessizliktedir.
İnsanın, kendine ilk kez yabancı olmadığını hissettiği o kırılgan anda…
Belki de bu yüzden iyi bir oyun bittiğinde alkışladığımız şey oyuncunun başarısı değildir. İçimizde yıllardır susan bir parçanın, birkaç saatliğine de olsa dile gelmesidir.
Ve perde kapanırken sahneden ayrılan yalnızca oyuncular değildir.
Bir maske daha düşer.
Belki de gerçek tiyatro, sahnede değil; eve dönerken yüzümüzde taşıdığımız sessizlikte devam eder.
“İnsan sahnede rol yapmaz; sahne, insanın hâkikâte en yakın yüzünü hatırladığı yerdir.”
SESLENDİREN: Rana TOKA