Formun Esareti: Türk Tiyatro Yazınında Özgünlük Krizi ve Kurumsal Tıkanma

 

     Bir kültürün tiyatro yazını ve sahneleme pratiği, o toplumun kolektif bilinçaltının, tarihsel hesaplaşmalarının ve dilsel dehasının tiyatro metinleri ve temsilleri üzerindeki izdüşümüdür. Ancak modern Türk tiyatro tarihi incelendiğinde, başlangıcından bugüne uzanan kronik bir "özgünlük" ve "form" krizi göze çarpar.

 

     Türk tiyatrosu, kendi toplumsal ve kültürel dinamiklerinden organik bir dramatik yapı ve özgün bir dil türetmek yerine, Kıta Avrupası ve Anglo-Amerikan tekniklerini mekanik bir biçimde taklit etme alışkanlığından kurtulamamıştır. Bu durum yazarları kendi kültürel kodlarına yabancılaştırırken; Devlet Tiyatrosu ve Şehir Tiyatroları gibi ödenekli kurumların statükocu yapıları, "oyun seçici kurulları" (Edebi Kurullar) ve köksüz bir yönetmenlik çizgisi bu kısırlığı kurumsallaştıran en büyük etkenler haline gelmiştir.

 

Başlangıçtaki Genetik Hata: İthal Edilen Form ve Reddedilen Gelenek

 

     Türk tiyatrosunun özgünsüzlük serüveni, Batılılaşma hamlelerinin dramatik sanata yansıdığı Tanzimat Dönemi’yle başlar. Bu dönemdeki temel yanılgı, Batı’nın sadece felsefesini ya da tekniğini almak değil, onun hazır dramatik kalıplarını (Molière komedisini, Shakespeare trajedisini veya Fransız bulvar tiyatrosunu) yerli gerçekliğe zorla giydirmeye çalışmaktı.

 

     Geleneksel halk tiyatromuzun (Karagöz, Ortaoyunu, Meddah, Köy Seyirlik Oyunları) barındırdığı epik, grotesk ve açık biçim özellikleri "ilkel" veya "yetersiz" bulunarak dışlandı. Karagöz’ün absürd dil oyunları, Meddah’ın anlatısal esnekliği modern birer yapısal omurgaya dönüştürülebilecekken; yazarlar Aristotelesçi "giriş-gelişme-sonuç"şemasına, klasik üç birlik kuralına ya da Amerikan iyi kurulmuş oyun (well-madeplay) şablonlarına teslim oldular.

 

     Batı’da burjuvazinin doğuşu ve sanayi devrimiyle organik olarak gelişen dramatik formlar, sınıfsal dinamikleri tamamen farklı olanTürkiye toplumuna ithal edildi. Ortaya çıkan metinler, biçimsel olarak kusursuz görünse de, özünde bu toprakların insanına ait olmayan yapay birer elbise olarak kaldı. 1960'larda Haldun Taner'in epik tiyatro denemeleri ve geleneksel formu modernleştirme çabaları parlak birer istisna oluştursa da, bu arayış kuramsal bir süreklilik kazanarak genel bir "Türk Tiyatro Yazım Metodolojisi"ne dönüşemedi.

 

Ekolün Çift Kanatlı Krizi: İthal Yazın, Taşıma Yönetmenlik

 

     Dünya tiyatro tarihine yön veren tüm büyük estetik kırılmalar, iki ana dayanağın organik ortaklığıyla bir "ekol" haline gelebilmiştir: Yazar ve Yönetmen. AntikYunan’da tragedyacının bizzat eserini canlandırmasından Shakespeare’in Globe topluluğuna; Çehov’un Stanislavski ile buluştuğu Moskova Sanat Tiyatrosu’ndan, Brecht’in kendi metinlerini Berliner Ensemble’da kurduğu epik yönetmenliğe kadar her büyük akım, kendi yazın şekli ile ona can veren yönetmenlik anlayışının eşzamanlı doğuşuyla var olmuştur. Biçim ve içerik, metin ve reji hiçbir zaman birbirinden ayrı olarak düşünülemez.

 

     Ancak Türk tiyatrosundaki trajedi, tam da bu çift kanatlı yapının sentezlenemeyişinde saklıdır. Bu topraklarda sadece özgün bir tiyatro yazını eksik kalmadı; Türk yönetmenleri de bu topraklara ait bir ekolün parçası olarak yetişmedi, yetişemedi.Türkiye’de tiyatroya yön veren kurucu ve "gerçek" yönetmenlerin ezici bir çoğunluğu, akademik ve vizyoner reji eğitimlerini yurt dışından alıp geldiler.

 

     Muhsin Ertuğrul’un Sovyet ve Alman tiyatrosu gözlemlerinden, Max Reinhardt asistanlığından getirdiği ekol; Carl Ebert’in taşıdığı Weimar dönemi disiplini; sonraki kuşakların Fransa, İngiltere veya İtalya’dan ithal ettiği reji anlayışları oyunlarımızı şekillendirdi.

 

     Bu durum kaçınılmaz bir entelektüel uyumsuzluk üretti: Yurt dışından dönen vizyoner yönetmenler, ceplerinde hazır ve kusursuz işleyen Batılı sahneleme ekolleriyle geldiler. Ancak canlandıracakları yerli metinler, o ekollerin doğduğu entelektüel, sınıfsal ve felsefi rahimden çıkmamıştı. Sonuçta; Batı’nın avangart reji teknikleri, yerlive çoğunlukla biçimsel olarak güdük kalmış metinlerin üzerine eklektik birer süs gibi iliştirildi. Yöneten yaratıcı akıl dışarıdan ithal, metin ise o ithal formun kötü bir taklidi olunca, Türk tiyatrosunun organik bir ekol yaratması ontolojik olarak imkânsız hale geldi.

 

Kurumsal Tıkanma: Ödenekli Tiyatrolar ve "Edebi Kurul" Hatası

 

     Türk tiyatro yapıcıları, özellikle Devlet Tiyatroları ve Şehir Tiyatroları bünyesindeki Edebi Kurullar (Oyun Seçici Kurulları), bu özgünsüzlük ve ekolsüzlük krizini aşmak bir yana, statükoyu koruyan en katı bariyerler haline gelmiştir. Seçici kurullar, metinleri estetik ve felsefi yenilikçiliklerine göre değil; sahneleme kolaylığına, kurumun genel izleyici kitlesini ürkütmeyecek "steril" politik/sosyal suya sabuna dokunmazlığına ve klasik "iyi kurulmuş oyun" normlarına uygunluğuna göre değerlendirdi.

 

     Kurullardan geçerek oynanabilir oyunlar havuzuna giren çağdaş yerli oyunların ezici bir çoğunluğu, Batı’daki "aile trajedisi" ya da "psikolojik gerçekçilik" kalıplarını kopyalayan metinlerdir. Yeni bir dil kurmaya çalışan, yapı sökümcü, anlatısal veya performatif metinler, kurulların muhafazakâr dramaturgi süzgecine takılarak "dağınık"ya da "tiyatro tekniğine aykırı" denilerek reddedildi.

 

     Kurumlar, yazarı tiyatronun organik bir parçası olarak görmedi. Yazar, kuruma dışarıdan metin gönderen bir "tedarikçi" konumuna indirgendi. Oyun seyirciyle buluşmadıkça yazarın, oyuncuyla buluşmadıkça yönetmenin olgunlaşamayacağı gerçeği göz ardı edilerek, gösteriler üzerinde laboratuvar denemeleri yapılmasına izin verilmeyen bir reddediş mekanizması işletildi.

 

Bir Özgünlük Manifestosu

 

     Türk tiyatrosunun bu kronik tıkanmışlıktan kurtulması, ne rasyonel bir şablon listesiyle ne de bürokratik tamiratlarla mümkündür; bu kriz, ancak üreten öznelerin ve taşıyıcı kurumların radikal bir zihniyet devrimiyle aşılabilir.

 

     Kurtuluş, yazarların ve yönetmenlerin Avrupa ya da Amerika merkezli dramatik formları mutlak kutsallar olarak kabul etmeyi bırakıp, biçimi ve tiyatro dilini dışarıdan öğrenilen hazır şablonlar yerine bu toprakların kendi devingen, kaotik ve ham gerçekliğinden doğurmasıyla başlayacaktır. Yazar odasındaki fildişi kuleden, yönetmen ise yurt dışından getirdiği hazır metotları dikte ettiği o steril kürsüden aşağıya, provaların ve oyunun kalbine inmek zorundadır. Yazı tiyatronun içinde, reji ise metnin felsefi sancısıyla aynı anda, tek bir potada yoğrulmalıdır.

 

     Dede Korkut’tan dengbêjlere, Karagöz’ün ironisinden tasavvufun diyalektiğine uzanan o devasa kültürel arkeoloji, folklorik bir nostalji malzemesi olarak değil; zaman, mekan ve anlatıcı ilişkisini kökten sarsacak özgün bir Türkçe tiyatro sentaksı inşa etmek üzere yeniden deşilmelidir. Türk tiyatrosu, ancak yazarı ve yönetmeni provalarda birbirinin can suyu haline geldiğinde kendi özgün ekolünün ilk nefesini alacaktır.

 

     Bu yaratıcı uyanışın kurumsal düzeyde karşılık bulabilmesi için, ödenekli kurumlar acilen birer sansür ve onay merciine dönüşen hiyerarşik Edebi Kurul yapılarını tasfiye etmelidir. Kurumlar, statik metinleri onaylayan memur heyetleri yerine, deneysel yazınla özgün yerli rejiyi aynı çatıda buluşturan, uzun vadeli ve organik ortaklıklara dayalı "Yaratıcı Dramaturgi Laboratuvarları"na evrilmelidir. Bir yazar ve bir yönetmen, kurumların ana salonlarında seyirci kaygısıyla göze alınamayan tüm estetik riskleri sırtlayarak, "başarısız olma hakkını" da ceplerinde taşıyan deneysel projelerde yeni diller aramalıdır. Usta-çırak ilişkisinin o sıcak, insani aktarımı, akademinin derin felsefi altyapısı ile pratiğin gerçekliğini organik biçimde birleştiren bağımsız bir "Reji ve Yazarlık Okulu" disipliniyle kurumsallaşmalıdır.

 

     Türk tiyatrosu, Batı'nın estetik formlarının konforlu birer kopyası olmaktan çıkıp; kendi yazarı ve kendi yönetmeninin ortak felsefi mutfağından çıkan, bu topraklarındiliyle ve kaosuyla cesurca yüzleşen ham ve özgün bir anlatı kurabildiği ölçüdeküresel literatürde taklitçi bir figüran değil, kurucu bir özne olarak var olabilecektir.

​

 

Yazı İçin Yararlanılan Temel Kaynaklar:

 

And, Metin. Türk Tiyatro Tarihi, İletişim Yayınları.

 

Nutku, Özdemir. Dramaturji, Kabalcı Yayınevi.

 

Taner, Haldun. Önce Tiyatro, Yapı Kredi Yayınları.

 

Yüksel, Ayşegül. Türk Tiyatrosu Üzerine Notlar, Cumhuriyet Kitapları.

 

Şener, Sevda. Gelişim Sürecinde Türk Tiyatrosu, Dost Kitabevi Yayınları.