VİRGÜL

 

     Hayatın en mütevazı işareti belki de virgüldür.

 

     Nokta kadar kesin değildir. Ünlem kadar gürültücü, soru işareti kadar kuşkucu da değildir. İki nokta gibi ardından gelecekleri haber vermez, parantez gibi hayatın dışına küçük odalar açmaz. Virgül yalnızca durur. Ama bitirmez. Belki de bu yüzden insana en çok benzeyen noktalama işaretidir.

 

     Çünkü insan da hayatı boyunca durur. Yorulur, bekler, düşünür, vazgeçer gibi olur. Bazen bir kapının önünde, bazen bir hastane koridorunda, bazen bir tren garında, bazen artık çalmayacağını bildiği bir telefonun başında...

​

     Sonra bir şey olur. Hayat devam eder. Bir virgül konmuştur yalnızca.

​

     Nefes

 

     Virgülün hikâyesinin nefesle başlaması tesadüf değildir. Eski metinlerde noktalama işaretlerinin görevlerinden biri yüksek sesle okuyan insana nerede duracağını ve nerede nefes alacağını göstermektir. Demek ki yazının çok eski zamanlarından beri insan şunu biliyordu: Anlamın devam edebilmesi için nefes gerekir. Oysa biz bunu hayatta sık sık unutuyoruz. Durmayı yenilmek sanıyoruz. Beklemeyi geri kalmak. Susmayı söyleyecek sözü olmamak. Yalnız kalmayı terk edilmek. Bir şey yapmadan geçirilen günü kayıp...

​

     Belki de hayatın en büyük yanlışlarından biri budur. Çünkü insan sürekli konuşamaz. Sürekli koşamaz. Sürekli sevemez bile. Bazen sevdiğinden uzaklaşması, onu özlemesi gerekir. Bazen yaptığı işe ara vermesi, bazen hiçbir şey düşünmeden bir pencerenin önünde oturması gerekir.

​

     Müzikte de böyledir. Bir melodiyi güzel yapan yalnızca notalar değildir. Suslar da müziğin içindedir. Hatta bazen en güzel nota, çalınmayan notadır. Virgül de yazının susudur. Ama sessizlik değildir. Bir sonraki sese hazırlanıştır.

​

     Kesilmiş küçük parça

 

     Virgül sözcüğünün uzak geçmişinde tuhaf ve güzel bir anlam saklıdır. Eski Yunancadaki komma, kabaca “kesilmiş küçük parça” demektir. İnsan hayatına bundan daha uygun kaç kelime bulunabilir? Çünkü hepimiz biraz kesilmiş parçalardan oluşmuyor muyuz?

 

     Çocukluğumuzdan bir sokak. Artık hayatta olmayan birinin sesi. İlk aşkımızın yüzü. Bir okul bahçesi. Bir şarkı. Eski bir evin kokusu. Bir çekmecede yıllardır saklanan anlamsız bir bilet. Hatırlamadığımız bir günün fotoğrafı.

 

     Hayat bütünmüş gibi görünür ama yakından bakıldığında birbirine virgüllerle bağlanmış küçük parçalardan ibarettir. Üstelik parçaların hepsi güzel değildir. İçlerinde kayıplar vardır. Yanlış kararlar vardır. Utandığımız şeyler vardır. Keşkeler vardır. Bir daha dönmek istemediğimiz yıllar vardır. Ama onları çıkarırsak cümle değişir.

​

     Çünkü insan yalnızca başına gelen güzel şeylerin toplamı değildir. İnsan, başına gelen her şeyden sonra kurabildiği cümlenin kendisidir.

​

     Virgül ayırır ama koparmaz

 

     Virgülün belki de en tuhaf özelliği budur. Ayırır. Ama koparmaz. İki kelimenin arasına girer fakat ikisini birbirinden vazgeçirmez.

 

     Belki ilişkilerimizde de noktalama işaretlerini yanlış seçiyoruz. Her tartışmanın sonuna nokta koyuyoruz. Her hayal kırıklığını final sanıyoruz.

 

     “Bitti.”

 

     “Bir daha olmaz.”

 

     “Asla.”

 

     “Artık.”

 

     Ne kadar çok nokta kullanıyoruz hayatta. Oysa bazı insanların arasına yalnızca virgül koymak gerekirdi. Biraz uzaklık. Biraz zaman. Biraz sessizlik. Belki birkaç yıl. Sonra cümle kaldığı yerden devam edebilirdi.

 

     Elbette her şey devam etmek zorunda değildir. Bazı insanlar gerçekten noktadır. Bazı şehirler noktadır. Bazı aşklar noktadır. Bazı kapıları kapatmak gerekir. Ama hayatın bilgeliği belki de hangisinin nokta, hangisinin virgül olduğunu anlayabilmektir. Ve insan bunu çoğu zaman iş işten geçtikten sonra öğrenir.

​

     Küçük şeylerin iktidarı

 

     Virgül küçüktür. Neredeyse görünmez. Ama yanlış yere konduğunda bir cümlenin anlamını değiştirebilir.

​

     Hayat da şaşırtıcı biçimde böyle çalışır. Büyük kararların hayatımızı değiştirdiğini düşünürüz. Oysa çoğu zaman küçük şeyler değiştirir. Beş dakika geç çıkmak. Bir telefonu açmak. Bir telefonu açmamak. Normalde gitmeyeceğimiz bir yere gitmek. Bir masaya oturmak. Birine “merhaba” demek. Bir sokaktan dönmek. Bir şarkıyı tesadüfen duymak.

​

     Hayatımızın en önemli insanıyla karşılaştığımız gün, büyük ihtimalle sabah uyandığımızda bunun hayatımızın en önemli günlerinden biri olduğunu bilmiyorduk. Sıradan bir gündü. Sonra küçücük bir virgül kondu. Cümlenin bütün anlamı değişti. Belki kader dediğimiz şey de budur: Hayatın doğru ya da yanlış yerlere koyduğu küçük virgüller.

​

     Gençlik ünlemdir

 

     Gençlik biraz ünleme benzer. Her şey kesindir. Aşk sonsuzdur! Dostluk ölümsüzdür! Dünya değişecektir! Sonra yaş ilerler. Ünlemler azalır.

Cümlelere virgüller girmeye başlar. “Belki...”, “Bir düşünelim...”, “Onun da haklı olduğu bir taraf vardır...”, “Zaman gösterir...”

 

     Bu bir yenilgi değildir. Belki olgunluk, ünlemlerden virgüllere doğru yapılan uzun bir yolculuktur. Çünkü genç insan cevapları sever. Yaş alan insan soruları. Genç insan hüküm verir. Yaş alan insan bekler.

 

     Ve bir gün insan fark eder ki hayatın en önemli meselelerinin çoğunun kesin cevabı yoktur. İyi ile kötü arasında bile bazen bir virgül vardır. İnsanlar da virgüldür Hayatımıza giren herkes bizimle sonuna kadar gelmez. Bazıları yalnızca birkaç sayfa kalır. Bir öğretmen. Bir arkadaş. Bir sevgili. Bir komşu. Bir yolculukta yanımıza oturan yabancı. Bazen birkaç saat tanıdığımız biri, yıllardır tanıdığımız insanların söylemediği bir cümle söyler. Sonra gider. Bir daha hiç görmeyiz. Ama söylediği şey kalır.

 

     Demek ki bir insanın hayatımızdaki önemi, hayatımızda ne kadar kaldığıyla ölçülmüyor. Bazı insanlar romanımızın kahramanı değildir. Virgülüdür. Küçüktür. Ama çıkarırsanız anlam bozulur.

 

     Aşk belki de iki virgül arasındadır

 

     Aşkın sonsuz olması gerektiğine kim karar verdi? Belki aşkın değeri süresinde değildir. Bir insanı üç ay sevebilirsiniz. Bir başkasını otuz yıl. Hangisinin daha gerçek olduğunu takvim söyleyemez. Çünkü zaman ölçer. Ama anlamı ölçemez. Bazı aşklar hayatımızdan gider fakat bizden gitmez. Yıllar sonra bir şarkıda çıkar karşımıza. Bir sokakta. Bir kokuda. Birinin söylediği tek bir kelimede.

 

     Ve insan şaşırır: “Demek hâlâ buradaymış.” Hayır. Belki hâlâ orada değildir. Sadece cümlede bıraktığı virgül duruyordur.

 

     Beklemek

 

     Virgül biraz da beklemektir. Fakat beklemek ile hiçbir şey yapmamak aynı şey değildir. Toprak da bekler. Tohumun üstünde aylarca hiçbir şey olmuyormuş gibi görünür. Sonra bir sabah küçücük bir yeşil belirir.

 

     İnsan bazı dönemlerinde kendini başarısız sanır çünkü dışarıdan bakıldığında hayatında hiçbir şey olmuyordur. Oysa belki kök salıyordur. Her gelişme görünür olmak zorunda değildir. Bazı değişimler sessizdir. Bazı devrimlerin seyircisi yoktur.

 

     İnsan bazen kimsenin fark etmediği bir gecede eski kendisi olmaktan çıkar. Sabah olur. Aynaya bakar. Yüz aynıdır. Ama cümle değişmiştir.

 

     Nokta

 

     Ve elbette bir gün nokta gelecektir. Bundan kaçamayız. Belki insanın bildiği tek kesin gelecek budur. Fakat ölümün kesinliği hayatı anlamsızlaştırmaz. Tam tersine virgülleri değerli kılar. Sonsuz zamanımız olsaydı hiçbir buluşmanın acelesi olmazdı. “Sonra görüşürüz,” derdik. Çünkü sonsuz sayıda sonra olurdu. Sonsuz zamanımız olsaydı sevdiğimiz insanın yüzüne biraz daha uzun bakmanın anlamı kalmazdı. Bir şarkıyı son kez dinlemek diye bir şey olmazdı. Son kahve olmazdı. Son yaz olmazdı. Son öpüşme olmazdı.

 

     Nokta olduğu için virgül değerlidir. Ölüm olduğu için hayat aceleyle değil ama dikkatle yaşanmalıdır. Belki mesele noktadan korkmak değildir. Mesele noktaya geldiğimizde geride nasıl bir cümle bıraktığımızdır.

 

     Uzun olması gerekmez. Gösterişli olması da. Ama bize ait olmalıdır. Başkalarının yazdığı bir cümleyi yaşamış olmaktan daha büyük bir hüzün düşünemiyorum.

​

     Bir virgül daha

 

     Bazen insan hayatının bittiğini düşünür. Bir iş biter. Bir ilişki biter. Bir dost gider. Bir hayal gerçekleşmez. Bir yaş geçilir. Bir kapı kapanır. Ve insan elinde görünmez bir kalemle kendi cümlesinin sonuna noktayı koymaya hazırlanır.

​

     Belki tam orada durmak gerekir. Çünkü insan kendi hayatının yazarı olsa bile hikâyenin tamamını henüz bilmiyor. Yarın kiminle karşılaşacağını bilmiyor. Bir yıl sonra hangi şehirde uyanacağını bilmiyor. Henüz duymadığı şarkıları bilmiyor. Henüz tanımadığı insanları bilmiyor. Henüz gülmediği kahkahaları, görmediği denizleri, etmediği sohbetleri bilmiyor.

​

     Öyleyse neden nokta koymakta bu kadar acele ediyoruz?

​

     Belki bugün kötü bir cümledir. Ama kitap değildir. Belki bu yıl kötü bir bölümdür. Ama hikâyenin tamamı değildir. Belki kaybettik. Belki yorulduk. Belki yanlış yaptık. Belki geç kaldık. Belki birileri gitti. Belki bazı şeyler hiçbir zaman eskisi gibi olmayacak.

 

     Olmasın.

 

     Cümlenin devam edebilmesi için önceki kelimelerin aynı kalması gerekmez. Bazen devam etmek, eski cümleyi sürdürmek değildir. Yeni bir cümle kurabilecek yere kadar yaşamaktır. Ve belki hayat bize hiçbir zaman “Her şey güzel olacak,” diye söz vermedi. Belki yalnızca şunu söyledi:

 

     Devamı var.

 

     İşte bu yüzden, insanın kendisine verebileceği en küçük ama en büyük armağan bazen bir gün daha değildir. Bir yıl daha da değildir. Sadece küçücük bir işarettir.

 

     Bir nefeslik zaman.

 

     Bir düşüncelik mesafe.

 

     Bir kez daha deneme ihtimali.

 

     Bir virgül.

 

     Çünkü nokta son sözü söyler. Virgül ise son sözün henüz söylenmediğini.

​

     “Belki hayat, noktaya ulaşmaya çalışan bir cümle değil; doğru yerlerde nefes alan uzun bir hikâyedir.”