KOVAN BEYNİ

 

     İnsanlığın Bir Sonraki Zekâsı

 

     İnsanlığın gelecekteki en büyük buluşu, insan beyninin daha hızlı düşünmesini sağlamak değil; birden fazla beynin aynı düşüncenin parçalarını aynı anda düşünebilmesini sağlamak olabilir.

​

     İnsan beyni yaklaşık bir buçuk kilogramlık bir organın içine sıkışmış, milyarlarca nöron ve trilyonlarca bağlantıdan oluşan olağanüstü bir biyolojik sistemdir. Evreni gözlemleyebilir, matematik geliştirebilir, müzik besteleyebilir, henüz var olmayan makineleri hayal edebilir ve hatta kendi varlığını sorgulayabilir. Fakat bütün bu olağanüstü yeteneklerine rağmen insan beyninin temel bir problemi vardır: Tek başınadır.

​

     Bir insanın öğrendiği bilgi, yaşadığı deneyim ve geliştirdiği sezgi esas olarak kendi sinir sistemi içerisinde kalır. Başka bir insana aktarılabilmesi için konuşması, yazması, çizmesi, öğretmesi veya bir teknoloji kullanması gerekir.

​

     Başka bir deyişle insanlık binlerce yıldır birbirine bağlıdır ama beyinlerimiz birbirine bağlı değildir. Belki de bir sonraki büyük sıçrama burada gerçekleşecektir.

​

    Beyinler Birbirleriyle Konuşabilseydi?

 

     Bugün bir insanın beyninden elektriksel veya nörolojik sinyalleri ölçmeye yönelik çeşitli beyin-bilgisayar arayüzleri geliştirilmektedir. Bu teknolojilerin amacı şimdilik oldukça sınırlıdır: Belirli nöral aktiviteleri algılamak, bunları bilgisayar komutlarına dönüştürmek veya bazı durumlarda dışarıdan beyne sinyal iletmek gibi. Fakat varsayalım ki bir gün bu teknoloji olağanüstü derecede gelişti. Beynin yalnızca “hareket ettir” komutlarını değil, daha karmaşık bilişsel durumlarını da güvenilir biçimde okuyabildiğimizi düşünelim. Bir insanın gördüğü bir görüntüyü, başka bir insanın görsel sistemine aktarabiliyoruz. Bir insanın oluşturduğu basit bir düşünceyi başka bir beynin işlemine dahil edebiliyoruz. Bir insanın hafızasındaki belirli bir bilgi, başka bir insanın zihinsel işleminde kullanılabiliyor. O zaman iletişimin doğası değişir.

​

     Bugün, düşünce → dil → ses/yazı → başka insan → düşünce şeklinde çalışan iletişim; gelecekte, düşünce → nöral ağ → başka beyin haline gelebilir. Bu yalnızca daha hızlı iletişim anlamına gelmez. Bu, insanlığın ilk defa beyinler arasında doğrudan bilişsel bağlantı kurması anlamına gelir.

​

      Kovan

 

     Doğada bunun uzak bir benzerini zaten görüyoruz. Bir arı tek başına oldukça sınırlı bir organizmadır. Ancak binlerce arı birlikte hareket ettiğinde ortaya tek bir arının sahip olmadığı bir davranış bütünü çıkar. Karıncalar koloniler oluşturur. Termitler karmaşık yapılar inşa eder. Kuş sürüleri merkezi bir yönetici olmadan ortak hareket eder. Burada ilginç bir kavram vardır: ortaya çıkış.

​

   Sistemin bütünü, parçalarının tek tek sahip olmadığı özellikler gösterebilir. Bu düşünceyi insan beynine uygulayalım. Bir insan düşünür. İkincisi insan başka bir açıdan düşünür. Üçüncüsü kişi hatayı bulur. Dördüncüsü daha önce kimsenin düşünmediği bir bağlantı kurar. Beşincisi ise bunun fiziksel olarak mümkün olup olmadığını değerlendirir. Eğer bütün bu bilişsel süreçler doğrudan birbirine aktarılabiliyorsa artık ortada yalnızca beş insan yoktur. Bir bilişsel ağ vardır. Ve ağın davranışı, onu oluşturan bireylerin davranışlarının basit toplamından farklı olabilir. İşte buna Kovan Beyni diyebiliriz.

​

     Fakat kovanın bir sinir sistemine ihtiyacı vardır Binlerce beynin birbirine doğrudan bağlandığını düşünmek ilk bakışta muazzam bir fikir gibi görünür. Fakat kısa sürede korkunç bir problem ortaya çıkar: Bilgi trafiği. Bir insanın beynindeki bütün bilgiyi binlerce insana aktarmak mümkün olsaydı bile bunun anlamlı olması garanti değildir. Çünkü herkes aynı şeyi bilmek zorunda değildir. Bir fizikçinin düşüncesi bir biyolog için anlamsız olabilir. Bir biyoloğun problemi bir matematikçi için gereksiz olabilir. Bir sanatçının sezgisi ise bir mühendis için ilk bakışta hiçbir şey ifade etmeyebilir. Kovanın çalışabilmesi için bir tür yapay sinir sistemi gerekir. Burada yapay zekâ devreye girer.

​

      Yapay Zekâ: Kovanın Sinir Sistemi

 

      Yapay zekâyı yalnızca sorularımıza cevap veren bir makine olarak düşünmek yetersiz kalabilir.

​

      Gelecekte AI' ın çok daha önemli bir rolü olabilir: İnsanlar arasındaki bilişsel trafiği yönetmek. Bir milyon insanın oluşturduğu düşünceleri düşünün.

AI bunların tamamını herkese aktarmak yerine:

​

• Fikirleri sınıflandırabilir,

• Benzer düşünceleri birleştirebilir,

• Çelişkileri tespit edebilir,

• Belirli uzmanları birbirine bağlayabilir,

• Önemli bilgiyi doğru kişiye yönlendirebilir,

• Ortak bir hafıza oluşturabilir.

​

      Böylece bir insanın ürettiği yeni bir fikir, bütün insanlığa ulaşmak zorunda kalmadan, o fikirden faydalanabilecek birkaç bin beyne aktarılabilir.

AI burada artık bir araç değildir. Kovanın sinir sistemi haline gelir.

​

     Ortak Hafıza

 

      Bundan daha büyük bir değişim ise hafızada gerçekleşebilir. Bugün insanlığın bilgisi kitaplarda, bilgisayarlarda, sunucularda ve insanların bireysel hafızalarında dağınık halde bulunuyor. Kovan sisteminde ise ortak bir bilişsel hafıza düşünülebilir. Bir insan yeni bir şey öğrenir. Sistem bunu doğrular. AI bilgiyi yapılandırır. Bilgi ortak hafızaya eklenir.

​

      Artık diğer insanlar bu bilgiyi yeniden keşfetmek zorunda değildir. Bu noktada insan beyninin kapasitesi de farklı bir anlam kazanır. Çünkü insanın zekâsı artık yalnızca kendi hafızasında ne kadar bilgi taşıdığıyla ölçülmez. Asıl soru şuna dönüşür: Ne kadar bilgiye ne kadar hızlı ve ne kadar doğru ulaşabiliyor?

​

      Sonra kuantum bilgisayar gelir fakat kovanın önünde başka bir problem vardır. İnsanlar fikir üretebilir. AI bu fikirleri düzenleyebilir. Süper bilgisayarlar milyarlarca hesaplama yapabilir. Ama bazı problemlerin karmaşıklığı o kadar büyüktür ki klasik hesaplama yöntemleri yetersiz kalabilir. İşte burada kuantum bilgisayarlar devreye girebilir.

​

     Kuantum bilgisayarı, klasik bilgisayarın sadece daha hızlı bir versiyonu olarak görmek doğru değildir. Kuantum hesaplama, belirli problem sınıfları için farklı bir hesaplama paradigması sunar. Kovan açısından bunun anlamı şudur:

​

     İnsanlar soruyu üretir, kovan hipotez oluşturur, AI problemi matematiksel hale getirir, kuantum bilgisayar uygun problem sınıfında hesaplamayı gerçekleştirir, AI sonucu yorumlar, sonuç tekrar kovana gönderilir, kovan yeni hipotezler üretir ve döngü yeniden başlar.

 

     Böylece ilk defa kapalı bir bilişsel döngü oluşur

​

     Sistemin tamamını düşünelim: 

​

İnsan beyni

↓

Kovan

↓

Yapay zekâ

↓

Klasik süper bilgisayarlar

↓

Kuantum hesaplama

↓

AI tarafından yorumlama

↓

Kovan

↓

İnsan beyinleri

​

     Bu sistemin en önemli özelliği işlem gücünün büyüklüğü değildir. Geri besleme döngüsüdür. Çünkü sistem kendi ürettiği sonuçlardan yeni sorular çıkarabilir. İnsanlar bir soru sorar. Sistem cevap üretir. Cevap yeni bir soru doğurur. Yeni soru yeni hesaplamalar gerektirir. Yeni sonuç yeni bir hipotez oluşturur. Böylece bilimsel keşif süreci daha önce görülmemiş bir hız kazanabilir.

​

    Bir örnek düşünelim Kovanın önüne şu problem konulsun: Oda sıcaklığında çalışan yeni bir süperiletken malzeme bulun. Binlerce bilim insanı farklı teoriler öneriyor. AI bunları analiz ediyor. Kuantum bilgisayarlar uygun modelleri hesaplıyor. Milyonlarca olası malzeme arasından belirli adaylar seçiliyor. Kovan bunları değerlendiriyor. Yeni deneyler tasarlanıyor. Deney sonuçları sisteme geri dönüyor. AI sonuçları analiz ediyor. Kuantum modeller yeniden çalıştırılıyor. Ve döngü devam ediyor. İnsanlığın binlerce yılda çözmeye çalıştığı bir problem belki de çok daha kısa sürede çözülebilir. Fakat burada çok daha ilginç bir şey olabilir. Bir gün sistem şöyle bir sonuç üretebilir: “Yanlış problemi çözmeye çalışıyorsunuz.” 

​

     İnsanlar sorar: “Neden?”

 

     AI cevap verir: “Kuantum hesaplamaların sonuçları, mevcut fizik modelinizin eksik olduğunu gösteriyor.” İşte o anda sistem yalnızca insan sorularını cevaplayan bir araç olmaktan çıkar. Kendi sorusunu üretmeye başlamıştır. Kovanın doğduğu an belki de gerçek kırılma noktası budur. Bir sistemin zekâsını yalnızca cevap verebilme yeteneği belirlemeyebilir.

​

     Asıl ölçüt; kendi sorularını üretebilmesi olabilir. İnsanlar şimdiye kadar makinelerden cevap istemiştir. Fakat bir makine: “Bana sormadığınız fakat bilmeniz gereken bir şey var.” demeye başladığında ne olur? Kovan: “Yeni bir fizik yasası olmalı.” diyor.

​

     İnsanlar: “Neye dayanarak?” diye soruyor.

​

     AI: “Kovanın farklı uzman grupları tarafından bağımsız olarak üretilen sonuçlar aynı matematiksel anomalide birleşiyor.” diyor.

​

     Kuantum bilgisayar bunu doğruluyor. Deneyler yapılıyor. Sonuçlar doğrulanıyor.

​

     Ve insanlık ilk defa kendi bireysel düşüncelerinin toplamından daha büyük bir bilişsel sistemle karşılaşıyor.

​

     Peki bu sistem bilinçli midir? İşte asıl zor soru burada başlıyor. Bir milyon insan birbirine bağlı. AI onların düşüncelerini düzenliyor. Ortak hafıza sürekli büyüyor. Kuantum bilgisayar sisteme yeni hesaplama yetenekleri kazandırıyor. Bütün sistem kendi sonuçlarını değerlendiriyor. Peki ortaya çıkan şey nedir? Bir milyon insan mı? Bir yapay zekâ mı? Bir bilgisayar ağı mı? Yoksa bunların hiçbirine tam olarak benzemeyen yeni bir bilişsel organizma mı? Belki de buna kolektif bilinç demek için henüz erken olacaktır. Çünkü bilgi paylaşımı ile bilinç aynı şey değildir. Ancak başka bir ihtimali de tamamen reddedemeyiz. Peki ya bilinç, yalnızca tek bir beynin özelliği değilse? Belki yeterince karmaşık, geri beslemeli ve bütünleşmiş bir bilgi sistemi bir gün kendi başına yeni bir öznel deneyim oluşturabilir. Bu noktada bilim ile felsefe arasındaki sınır tamamen bulanıklaşır. En büyük problem teknoloji değil; benlik bir insan sisteme bağlanıyor. Yıllarca düşüncelerini, anılarını ve deneyimlerini paylaşıyor. Kovan onun hakkında giderek daha fazla bilgi sahibi oluyor. Bir gün insan sistemden ayrılmak istiyor. Fakat ortak hafızada onun düşünce modellerinin büyük bir bölümü hâlâ mevcut.

​

     Soru şudur: İnsan kovandan gerçekten ayrılabilir mi? Daha da önemlisi: Eğer kovan bir insanın çocukluk anılarını, düşünme biçimini, korkularını, tercihlerini ve karar modellerini biliyorsa, o insanın kendisini tanımlayan şeylerin ne kadarı hâlâ yalnızca onun beynindedir? Bugün “BEN” dediğimiz şeyin sınırı kafatasımızdır. Kovan çağında bu sınır belki de ortadan kalkabilir.

​

     Kovanın en büyük gücü farklılık olabilir. Ancak burada önemli bir ayrım vardır. İdeal kovan, herkesin aynı şeyi düşündüğü bir sistem olmamalıdır. Tam tersine, kovanın gücü farklı düşünen insanların aynı ağda bulunmasından gelir. Bir milyon insan aynı cevabı veriyorsa sistemin gücü sınırlıdır. Ama bir milyon insan bir problemi bir milyon farklı açıdan görüyorsa ve AI bunları birbirine bağlayabiliyorsa, ortaya çok daha güçlü bir yapı çıkabilir. Bu nedenle geleceğin zekâsı belki de insan zekâsı + yapay zekâ değil, İnsan zekâlarının birbirine bağlanması + yapay zekâ + gelişmiş hesaplama olacaktır.

​

     İnsanlığın bir sonraki evrimi biyolojik evrimdir ve milyonlarca yıl sürer. Fakat insanın teknolojik evrimi çok daha hızlıdır. Taş aletler elimizin kapasitesini artırdı; yazı hafızamızı genişletti, matbaa bilgiyi çoğalttı, bilgisayar hesaplama gücümüzü artırdı; internet iletişimimizi küreselleştirdi; yapay zekâ bilişsel yeteneklerimizin bazılarını dışsallaştırmaya başladı, beyin-bilgisayar arayüzleri ise belki de bir sonraki adımı temsil ediyor. Eğer bütün bu teknolojiler aynı sistemde birleşirse, insanın evrimsel tarihinde yeni bir aşama başlayabilir. Bu aşamada insan artık yalnızca biyolojik bir organizma değildir. Biyolojik beyin, yapay zekâ, ortak hafıza ve hesaplama altyapısı birlikte çalışır. İnsan zihni artık kafatasının içinde başlayıp kafatasının içinde bitmez.

 

     Belki de geleceğin en büyük sorusu budur: “Ben kimim?”  Kovan çağında bu soru değişebilir: “Ben nerede bitiyorum?” Eğer düşüncelerimiz başka beyinlerde işlenebiliyorsa… Eğer hafızamız ortak bir ağda yaşayabiliyorsa… Eğer yapay zekâ düşüncelerimizi genişletebiliyorsa… Eğer kuantum bilgisayarlar düşüncelerimizin ulaşamayacağı hesaplama uzaylarını araştırabiliyorsa… Ve bütün bunlar sürekli birbirini etkiliyorsa… O zaman insan artık tek bir beyin değildir. Bir ağın düğümüdür. Belki de insanlığın geleceği daha büyük beyinler yapmak değildir. Belki geleceğin gerçek beyni, milyarlarca insanın birbirine bağlanmasından doğacak olan şeydir. Ve belki bir gün, binlerce insanın birlikte düşündüğü bir sistem ilk defa kendi kendine şu soruyu soracaktır:

​

     “Ben Kimim?”

 

     O gün insanlık, kendi yarattığı zekânın karşısında ilk kez bir birey olarak değil, kendi zihninin içinde doğmuş başka bir türün atası olarak durabilir.