UYARI: Bu röportaj tamamen hayal ürünüdür. Thomas Edison böyle bir röportaj vermemiştir. Vermiş olsaydı görüşmenin yarısında ışıkları kapatıp Eser Sözkeser'in gittiğini sanmasını bekleyebilirdi.

​

     Eser Sözkeser

     Bu ay Röportraş'ın konuğu Thomas Alva Edison. Mucit. İş insanı. Laboratuvar kurucusu. Elektrikli aydınlatma sistemlerinin geliştirilmesinde önemli isimlerden biri. Fonografın mucidi. Hareketli görüntü teknolojilerinin erken dönem çalışmalarında önemli rol sahibi. Binlerce patent ve patent başvurusu. Dosya oldukça kalın. Ama halk arasında en çok neyle biliniyor? Ampul. Ben de evde ampullere baktım. Hepsinin üzerinde başka markalar yazıyor. Edison yazmıyor. Burada açıklığa kavuşturulması gereken bazı konular olduğunu düşündüm. Kendisini çağırdık. Işıkları açtık. Başladık.

 

ESER SÖZKESER: Bay Edison, hoş geldiniz.

​

THOMAS EDISON: Teşekkür ederim.

​

ESER: Elektrikle aranız nasıl?

​

EDISON: Oldukça iyi olduğunu söyleyebilirim.

​

ESER: Çarpıldınız mı hiç?

​

EDISON: Elektrikle çalışırken elbette tehlikeli durumlar yaşanabilir.

​

ESER: Ben priz değiştirirken bir kere çarpıldım.

​

EDISON: Geçmiş olsun.

​

ESER: Ondan sonra elektrik işlerine mesafeliyim.

​

EDISON: Akıllıca.

​

ESER: Siz biraz fazla samimi olmuşsunuz.

 

“AMPULÜ SİZ Mİ BULDUNUZ?”

​

ESER: Şimdi halk arasında “Ampulü Edison buldu” deniyor.

​

EDISON: Konu bundan biraz daha karmaşıktır.

​

ESER: Daha ilk soruda başladı.

​

EDISON: Neye başladım?

​

ESER: “Aslında.”

​

EDISON: Çünkü elektrikli ışık üzerine benden önce de çalışan mucitler vardı.

​

ESER: Kimler?

​

EDISON: Humphry Davy'nin erken elektrik arkı çalışmaları, Joseph Swan'ın akkor lamba geliştirmeleri ve başka birçok araştırmacının katkıları vardı.

​

ESER: O zaman siz ne yaptınız?

​

EDISON: Ekibimle birlikte daha uzun ömürlü ve ticari açıdan uygulanabilir bir akkor lamba geliştirdik. Ayrıca elektrik üretimi ve dağıtımıyla birlikte bütün bir aydınlatma sistemi üzerinde çalıştık.

​

ESER: Yani ampul zaten vardı.

​

EDISON: Erken örnekleri vardı.

​

ESER: Siz geliştirdiniz.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Güzel.

​

EDISON: Teşekkür ederim.

​

ESER: Başlığa “Ampulü Edison buldu” yazmayalım o zaman.

​

EDISON: Tarihsel açıdan daha doğru olur.

​

ESER: “Edison ampulü biraz düzeltti.”

​

EDISON: Öyle de yazmayın.

 

JOSEPH SWAN DOSYASI

​

ESER: Joseph Swan dediniz.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: O da ampul yapıyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Siz de ampul yapıyorsunuz.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Aynı dönemde.

​

EDISON: Aşağı yukarı.

​

ESER: Sonra?

​

EDISON: Patent anlaşmazlıkları oldu ve daha sonra Britanya'da ortak bir şirket kuruldu.

​

ESER: Hah.

​

EDISON: Ne oldu?

​

ESER: Ortak çıktı.

​

EDISON: Konuyu bu kadar basitleştiremezsiniz.

​

ESER: Ben hukuk servisini çağırıyorum.

​

EDISON: Gerek yok.

​

ESER: Dergide başımız ağrımasın.

 

BİNLERCE DENEY MESELESİ

​

ESER: Ampulün filamanı için çok sayıda malzeme denediğiniz doğru mu?

​

EDISON: Evet. Ekibimiz oldukça fazla deney yaptı.

​

ESER: İlk deneme olmadı.

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: İkinci?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Üçüncü?

​

EDISON: Böyle tek tek gitmeyelim.

​

ESER: Kaçıncıda oldu?

​

EDISON: Deneysel süreç bundan daha karmaşıktı.

​

ESER: Kullanım kılavuzuna baktınız mı?

​

EDISON: Neyin kullanım kılavuzuna?

​

ESER: Ampulün.

​

EDISON: Ampulü geliştirmeye çalışıyoruz!

​

ESER: İnternetten baktınız mı?

​

EDISON: İnternet yoktu.

​

ESER: Yine.

​

EDISON: Ne yine?

​

ESER: Bütün eski kuşak aynı bahaneyi kullanıyor.

 

“BAŞARISIZ OLMADIM” MESELESİ

​

ESER: Size şöyle bir söz atfediliyor: Başarısız olmadım, işe yaramayan birçok yol buldum.

​

EDISON: Benim deneme-yanılma yaklaşımımı anlatmak için çeşitli biçimlerde aktarılmış sözler var.

​

ESER: Güzel savunma.

​

EDISON: Savunma değil.

​

ESER: Ben de bundan sonra kullanacağım.

​

EDISON: Nerede?

​

ESER: Bir şey beceremediğimde.

​

EDISON: Mesele becerememek değil. Her başarısız deney size yeni bilgi sağlayabilir.

​

ESER: Geçen hafta kek yaptım.

​

EDISON: Evet?

​

ESER: Yandı.

​

EDISON: Bunun konumuzla ilgisi—

​

ESER: Başarısız olmadım.

​

EDISON: ...

​

ESER: 220 derecenin işe yaramadığını buldum.

​

EDISON: Teknik olarak bir şey öğrenmişsiniz.

​

ESER: Edison yöntemi.

​

EDISON: Kek için adımı kullanmayın.

 

AMPUL NEDEN ISINIYOR?

​

ESER: Ampul yanıyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Isınıyor.

​

EDISON: Akkor lambalarda elektrik enerjisinin önemli bölümü ısıya dönüşür.

​

ESER: Işık da veriyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Isı da veriyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: O zaman biraz soba.

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Küçük soba.

​

EDISON: Lamba.

​

ESER: Işıklı soba.

​

EDISON: LAMBA!

​

ESER: Isıtıyor mu?

​

EDISON: Evet ama amacı—

​

ESER: O zaman fonksiyon var.

​

EDISON: Verimsizlik o!

​

ESER: Siz kusur diyorsunuz, ben özellik diyorum.

 

“AMPULÜ BULDUYSANIZ DÜĞMEYİ KİM BULDU?”

​

ESER: Asıl merak ettiğim konu.

​

EDISON: Buyurun

.

ESER: Ampulü yaptınız.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Nasıl kapatıyordunuz?

​

EDISON: Elektrik devresini açıp kapatan anahtarlarla.

​

ESER: Düğmeyi siz mi buldunuz?

​

EDISON: Hayır. Elektrik anahtarlarının gelişimi de farklı mucitlerin ve mühendislerin katkılarıyla oldu.

​

ESER: Büyük eksik.

​

EDISON: Neden?

​

ESER: Ampulü yapmışsınız.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Düğme başkasının.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Adam düğmeyi vermese?

​

EDISON: Devre başka şekilde de açılıp kapatılabilir.

​

ESER: Ama duvardaki düğme güzel.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Ben olsam paket yapardım.

​

EDISON: Nasıl?

​

ESER: Ampul artı düğme.

​

EDISON: Elektrik sistemi zaten—

​

ESER: Yanına iki metre kablo.

​

EDISON: Mösyö Sözkeser...

​

ESER: Başlangıç paketi.

 

GARANTİ SÜRESİ

​

ESER: İlk ampullerinizin garanti süresi neydi?

​

EDISON: Bugünkü anlamıyla bir tüketici garantisinden söz etmek doğru olmaz.

​

ESER: Kaç saat yanıyordu?

​

EDISON: İlk başarılı deneylerimizde karbon filamanlı lambalar onlarca saat yanabiliyordu; daha sonra ömürleri ciddi biçimde artırıldı.

​

ESER: Diyelim aldım.

​

EDISON: Evet?

​

ESER: Eve gittim.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: İki gün sonra patladı.

​

EDISON: İlk dönem lambalardan mı söz ediyoruz?

​

ESER: Evet.

​

EDISON: Teknoloji geliştiriliyordu.

​

ESER: Fiş?

​

EDISON: Ne fişi?

​

ESER: İade edeceğim.

​

EDISON: 1879'dayız!

​

ESER: Müşteri memnuniyeti dönemden bağımsız üstat.

 

ELEKTRİK FATURASI

​

ESER: Elektrik faturasını gördünüz mü hiç?

​

EDISON: Elbette elektrik tüketiminin maliyetiyle ilgileniyorduk.

​

ESER: Bugünkü faturayı diyorum.

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Görseniz ampulü icat etmezdiniz.

​

EDISON: Elektrikli aydınlatmanın insanlığa sağladığı faydayı düşünün.

​

ESER: Düşünüyorum.

​

EDISON: Evler aydınlandı.

​

ESER: Fatura.

​

EDISON: Sokaklar aydınlandı.

​

ESER: Fatura.

​

EDISON: Fabrikalar—

​

ESER: Sanayi tarifesi.

​

EDISON: Elektrik bedava olamaz!

​

ESER: O zaman mumla devam edebilirdik.

​

EDISON: Mum da para!

​

ESER: Ama sayaç yok.

 

ELEKTRİK DAĞITIMI

​

ESER: Siz sadece ampulle uğraşmamışsınız.

​

EDISON: Elbette. Elektrik üretimi ve dağıtım sistemleri üzerinde de çalıştık.

​

ESER: Yani santral.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Kablo.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Sayaç.

​

EDISON: Elektrik tüketimini ölçmek için sistemler geliştirildi.

​

ESER: Hah!

​

EDISON: Ne oldu?

​

ESER: Faturaya geldik.

​

EDISON: Elektrik tüketimini ölçmeniz gerekir.

​

ESER: Ampulü yapmışsınız, yetmemiş.

​

EDISON: ...

​

ESER: Bir de sayaç koymuşsunuz.

​

EDISON: Ticari sistem böyle çalışır.

​

ESER: Üstat bütün yollar size çıkıyor.

 

DOĞRU AKIM – ALTERNATİF AKIM

​

ESER: Gelelim elektrik tarihinin meşhur kavgasına.

​

EDISON: Akımlar Savaşı'nı mı kastediyorsunuz?

​

ESER: Evet.

​

EDISON: Ben doğru akım sistemlerini savunuyordum. Alternatif akım sistemleri ise özellikle Westinghouse ve Tesla'nın çalışmalarıyla yaygınlaştı.

​

ESER: Doğru akım.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Alternatif akım.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Siz “doğru”yu seçmişsiniz.

​

EDISON: İsmin öyle olması onun ahlaken doğru olduğu anlamına gelmez.

​

ESER: Ama pazarlamada avantaj.

​

EDISON: Fizik bu!

​

ESER: Karşı tarafın adı “alternatif”.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: İnsan doğal olarak doğruyu seçer.

​

EDISON: Elektrik mühendisliği isimlere göre yapılmaz!

​

ESER: “Yanlış akım” deseler kimse almazdı.

 

TESLA MESELESİ

​

ESER: Nikola Tesla bir dönem sizin şirketinizde çalıştı.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Sonra yollar ayrıldı.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Aranız pek iyi değilmiş.

​

EDISON: Teknik ve ticari görüş ayrılıklarımız vardı.

​

ESER: WhatsApp yazışmaları var mı?

​

EDISON: YOK!

​

ESER: Mail?

​

EDISON: YOK!

​

ESER: O zaman kimin haklı olduğunu nasıl anlayacağız?

​

EDISON: Tarihî belgeler var.

​

ESER: Ses kaydı?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Ama fonograf sizde.

​

EDISON: ...

​

ESER: Kaydetseydiniz.

​

EDISON: Her konuşmamızı niye kaydedelim?

​

ESER: Bugün lazım oldu.

 

FONOGRAF

​

ESER: Fonografı geliştirdiniz.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: İnsan sesini kaydedebiliyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Büyük buluş.

​

EDISON: Teşekkür ederim.

​

ESER: WAV?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: MP3?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: 24 bit?

​

EDISON: Ne biti?

​

ESER: 48 kHz?

​

EDISON: Anlamıyorum.

​

ESER: Stereo?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Dolby Atmos?

​

EDISON: YETER!

​

ESER: Mozart'tan ileridesiniz ama daha yol var.

​

EDISON: Mozart'ın ses kaydı bile yok!

​

ESER: Ben de onu söyledim.

 

“İLK NE KAYDETTİNİZ?”

​

ESER: Fonografla ilk kaydettiğiniz şeylerden biri neydi?

​

EDISON: “Mary Had a Little Lamb” tekerlemesini kaydettiğim meşhur bir anlatıdır.

​

ESER: İlk kayıt cihazını yapıyorsunuz.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: İnsanlık tarihinde ilk kez ses kaydedilebiliyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Ne kaydediyorsunuz?

​

EDISON: Bir çocuk tekerlemesi.

​

ESER: Beethoven yok.

​

EDISON: Beethoven 1827'de öldü.

​

ESER: Opera?

​

EDISON: İlk gösterim için basit ve tanınabilir bir şey gerekiyordu.

​

ESER: Podcast?

​

EDISON: Hayır!

​

ESER: Büyük fırsat kaçmış.

 

HAREKETLİ GÖRÜNTÜ

​

ESER: Sinema teknolojisinin gelişiminde de çalışmalarınız var.

​

EDISON: Laboratuvarımızda hareketli görüntü sistemleri üzerinde önemli çalışmalar yapıldı.

​

ESER: Kamera?

​

EDISON: Kinetograf gibi cihazlar geliştirildi.

​

ESER: 4K?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Full HD?

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: 1080?

​

EDISON: Hayır!

​

ESER: Dikey çekiyor mu?

​

EDISON: Neden dikey çekeyim?

​

ESER: Reels.

​

EDISON: Reels nedir?

​

ESER: Üstat yine pazarı kaçırmışsınız.

 

PATENT DOSYASI

​

ESER: Çok sayıda patent iniz var.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Amerika'da adınıza binden fazla patent bulunuyor.

​

EDISON: Doğru.

​

ESER: Hepsini siz mi yaptınız?

​

EDISON: Laboratuvarımda çok sayıda araştırmacı ve teknisyenle birlikte çalışıyorduk. Modern endüstriyel araştırma laboratuvarının erken örneklerinden birini kurduk.

​

ESER: Ekip var yani.

​

EDISON: Elbette.

​

ESER: Kaç kişi?

​

EDISON: Döneme göre değişiyordu.

​

ESER: Patentte Edison.

​

EDISON: Patentlerin koşulları ve mucitlik durumları farklıdır.

​

ESER: Çalışanlar?

​

EDISON: Katkıları vardı.

​

ESER: Üstat burası biraz hassas.

​

EDISON: Tarihçiler zaten bu konuları ayrıntılı biçimde inceliyor.

​

ESER: Ben yine hukuk servisini çağırayım.

​

EDISON: Sürekli hukuk servisi çağırmayın!

 

ESER SÖZKESER YENİ AMPUL TASARLIYOR

​

ESER: Ben ampulü biraz geliştirdim.

​

EDISON: Nasıl?

​

ESER: Ampul yanacak.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Ama insan odadan çıkınca kendi kapanacak.

​

EDISON: Hareket sensörleriyle bugün yapılabiliyor.

​

ESER: Yapılmış mı?

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Tamam, ikinci fikre geçiyorum.

​

EDISON: Buyurun.

​

ESER: Ampulün parlaklığını telefondan ayarlıyoruz.

​

EDISON: Akıllı ampuller bunu da yapıyor.

​

ESER: O da mı var?

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Renk değiştiriyor.

​

EDISON: Var.

​

ESER: Müzikle yanıp sönüyor.

​

EDISON: Var.

​

ESER: Zaman ayarı.

​

EDISON: Var.

​

ESER: Sesle açılıyor.

​

EDISON: Var.

​

ESER: İnsanlık bana hiçbir şey bırakmamış.

​

EDISON: Mucitlik böyle bir şey.

​

ESER: Siz de yaşamışsınız aynı problemi.

​

EDISON: İlk defa aynı fikirdeyiz.

 

GECE ÇALIŞMA MESELESİ

​

ESER: Şimdi önemli bir noktaya geldik.

​

EDISON: Nedir?

​

ESER: Elektrikli aydınlatma yaygınlaşmadan önce hava kararıyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: İnsanlar doğal olarak faaliyetlerini azaltıyor.

​

EDISON: Büyük ölçüde.

​

ESER: Sonra elektrikli ışık geliyor.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Gece de aydınlık.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Fabrikalar daha uzun süre çalışabiliyor.

​

EDISON: Elektrikli aydınlatmanın üretime büyük  etkileri oldu.

​

ESER: Fazla mesai.

​

EDISON: Konuyu öyle—

​

ESER: Patron saat altıda bakıyor.

​

EDISON: Evet?

​

ESER: Hava karanlık.

​

EDISON: Evet.

​

ESER: Eskiden “Hadi arkadaşlar, yarın devam.”

​

EDISON: ...

​

ESER: Sonra sizin ampul geliyor.

​

EDISON: ...

​

ESER: Patron düğmeye basıyor.

​

EDISON: ...

​

ESER: “Devam.”

​

EDISON: Ben çalışma saatlerini belirlemedim!

​

ESER: Ama ortamı hazırladınız.

​

EDISON: Elektrikli aydınlatmayı geliştirdik!

​

ESER: İşçi sendikalarından özür dilemeyi düşünüyor musunuz?

​

EDISON: HAYIR!

 

EDISON'A MODERN KARİYER PLANI

​

ESER: Bugün yaşasaydınız ne yapardınız?

​

EDISON: Muhtemelen enerji, iletişim, yeni malzemeler ve teknoloji üzerine çalışırdım.

​

ESER: Startup kurardınız.

​

EDISON: Muhtemelen

​

ESER: İsmi?

​

EDISON: Bilmiyorum.

​

ESER: EdiTech.

​

EDISON: Hayır.

​

ESER: Edison Labs.

​

EDISON: Olabilir.

​

ESER: Ampul logosu.

​

EDISON: Çok klişe.

​

ESER: İnsanlar sizi ampulle tanıyor.

​

EDISON: Yüzlerce farklı konuda çalıştım!

​

ESER: Logo açısından ampul güçlü.

​

EDISON: Fonograf?

​

ESER: Gençler anlamaz.

​

EDISON: Batarya?

​

ESER: Telefon aksesuarı sanırlar.

​

EDISON: Sinema teknolojisi?

​

ESER: Uzuyor.

​

EDISON: O hâlde ampul.

​

ESER: Bakın pazarlamayı öğreniyorsunuz.

 

SON SORU

​

ESER: İnsanlığa ışığı getiren adamlardan biri olarak anılıyorsunuz.

​

EDISON: Güzel bir ifade.

​

ESER: Gurur verici.

​

EDISON: Elbette.

​

ESER: Ama bir problem var.

​

EDISON: Nedir?

​

ESER: İnsanlar ampulü açık bırakıyor.

​

EDISON: Kapatmaları gerekir.

​

ESER: Siz söyleyin.

​

EDISON: Neyi?

​

ESER: Kameraya bakın.

​

EDISON: Peki.

​

ESER: “Gereksiz yanan lambaları kapatın.”

​

EDISON: Gereksiz yanan lambaları kapatın.

​

ESER: Biraz daha samimi.

​

EDISON: Lütfen gereksiz yanan lambaları kapatın.

​

ESER: Güzel.

​

EDISON: Bitti mi?

​

ESER: Bir tane de dikey alalım.

​

EDISON: Neden?

​

ESER: Reels.

​

EDISON: ...

​

ESER: Ampulü elinize alın.

​

EDISON: ...

​

ESER: Kameraya doğru tutun.

​

EDISON: ...

​

ESER: Gülümseyin.

​

EDISON: ...

​

ESER: Üstat biraz enerji.

​

EDISON: ELEKTRİK ENERJİSİ Mİ?

​

ESER: İşte bu! Doğal oldu.

 

     RÖPORTRAŞ NOTU

     Görüşmenin sonunda Thomas Edison ayağa kalktı. Kapıya doğru yürüdü. Eser Sözkeser arkasından seslendi:

​

     “Üstat!”

 

     Edison döndü.

​

ESER: Işığı kapatır mısınız?

​

EDISON: Siz kapatın.

​

ESER: Düğme sizde.

​

EDISON: Düğmeyi ben icat etmedim.

​

ESER: İşte ekip çalışmasının sıkıntısı.

​

     Edison hiçbir şey söylemeden çıktı. Eser Sözkeser yaklaşık beş dakika sonra dosyasına şu değerlendirmeyi yazdı:

​

THOMAS EDISON

Ampul: Kısmen
Düğme: Başkasının
Elektrik: Zaten vardı
Fonograf: İyi
Kamera: Dikey çekmiyor
İnternet: Yok
Garanti: Belirsiz
Fatura: Yüksek
Fazla mesai: Şüpheli

 

 

     GENEL DEĞERLENDİRME:

     

     “Çalışkan. Ekip işi kuvvetli. Ama insanların gece çalışmasına istemeden de olsa katkısı olmuş olabilir.”  Dosyanın altına ayrıca bir not düştü:

 

     “Elektriği icat etmemiştir. Fatura konusunda doğrudan sorumluluğu kanıtlanamamıştır.”

 

     Ardından odanın ışığını kapattı. Beş saniye sonra tekrar açtı. Çantasını içeride unutmuştu. Çantasını aldı. Tekrar kapattı. Koridora çıktı. Geri döndü. Bu kez telefonunu unutmuştu. Işığı yeniden açtı. Telefonunu aldı.

Çıkarken ışığı tekrar kapattı. Kapıdan çıktıktan sonra durdu. Bir süre düşündü. Kapıyı açtı. Işığa baktı.

Kapattığından emin oldu. Ve şöyle dedi:

 

     “Adam iyi sistem kurmuş.”

     

     Araştırmalarımız sürüyor.

 

     Röportraş'ta yer alan söyleşiler tamamen kurmaca, mizah ve parodi amacıyla hazırlanmıştır. Tarihî kişilere atfedilen diyaloglar gerçek beyan değildir.